Kruszywami nazywamy materiały mineralne używane do zapraw i miesza­nek betonowych. Do kruszyw zalicza się równie wypełniacze pochodzenia organicznego. Kruszywa mineralne to: piasek, żwir, pospółka, kliniec i tłu­czeń kamienny, żużle, tłuczeń ceglany, tworzywa produkowane fabrycznie przez wypalanie glin lub łupków (keramzyt, agloporyt). Do kruszyw pocho­dzenia organicznego zalicza się trociny, strużyny drewniane, sieczkę itp. O przydatności kruszyw decydują głównie następujące cechy: Wytrzymałość ziarn kruszywa, którą określa tzw. klasa kru­szywa. Klasa kruszywa odpowiada marce betonu, do jakiego dane kruszywo może być użyte; chcąc wykonać beton marki 200 konieczne jest użycie kruszywa klasy 200 lub wyższej. Wytrzymałość kruszywa zależy od mate­riału, z jakiego pochodzi. Najbardziej wytrzymałe są kruszywa ze skał wul­kanicznych — żwiry, grysy i tłucznie klas 400, 500 i wyższych. Niższą wy­trzymałością charakteryzują się kruszywa ze skał osadowych, jeszcze niższą kruszywa pochodzenia sztucznego — tłuczeń ceglany, żużel, a najniższą — kruszywa organiczne. Uziarnienie kruszywa jest cechą określającą proporcje ziarn pod względem wielkości. Kruszywo zawierające w odpowiednich proporcjach ziarna różnych wielkości zapewnia otrzymanie betonu o dużej wytrzyma­łości przy oszczędnym zużyciu cementu, ponieważ ziarna drobne wypeł­niają przestrzeń między ziarnami grubymi, dając mieszankę o małej ilości przestrzeni wolnych. W kruszywach, w których występuje przewaga frakcji grubych lub drobnych, ziarna nie są w stanie ułożyć się szczelnie, a beton z nich wykonany jest porowaty. Z kruszyw o ziarnach tych samych wymia­rów otrzymuje się beton tzw. jamisty, zwany również betonem jednofrak-cyjnym, o małej wytrzymałości, ale za to dzięki zawartym w nim porom znacznie bardziej ciepłochronny niż betony szczelne. Sprawdzenia uziarnic-nia dokonuje się przez zbadanie próbki kruszywa za pomocą przesiania jej zawartości przez szereg sit o różnej wielkości oczek, zważenie każdego z od­siewów, obliczenie procentowego udziału każdej z frakcji i porównanie z układem normowym. Graniczna wielkość ziarn kruszywa stosowanego w mieszankach betonowych do robót żelbetowych wynosi 0 40 mm, a do robót betonowych masywnych 0 80 mm. Czystość kruszywa ma duży wpływ na wytrzymałość betonów i tworzyw uzyskanych z zapraw. Zanieczyszczenia w kruszywie mogą być pochodzenia mineralnego, organicznego lub chemicznego. Zanieczyszczenia mineralne stanowią domieszki pyłów, gliny lub iłu. Drob­ne ziarenka tych materiałów otaczające ziarna piasku, żwiru, klińca czy tłucznia utrudniają związanie ich ze sobą za pomocą zaczynu (materiału wiążącego zmieszanego z wodą). Czy kruszywo zawiera zanieczyszczenia mineralne, można stwierdzić w sposób prosty, lecz mało dokładny, przez roztarcie garści piasku lub żwiru w dłoniach; pyły, glina czy też iły znaj­dujące się w badanym kruszywie brudzą dłonie. Bardziej dokładne ilościo­wo określenie stopnia zanieczyszczenia kruszywa można przeprowadzić w następujący sposób. Do słoika z wodą wsypujemy 2-f-3 garści kruszywa dokładnie mieszamy. Po kilku godzinach, kiedy woda stanie się klarowna, mierzymy wysokość całej próbki i wysokość warstwy gliny lub iłu, która osadziła się na górze. Wysokość warstwy zanieczyszczenia podzielona przez wysokość całej próbki, pomnożona przez 100 daje procent zanie­czyszczenia badanego kruszywa. wysokość całej próbki — 127 mm, wysokość warstwy gliny — 7 mm, procent zanieczyszczeń 7/127 • 100 = 5,5%. Dopuszczalna wielkość zanieczyszczeń zależy od rodzaju i klasy kruszywa (waha się od 2 do 5%). Zbyt duże zawartości pyłów, iłów i glin usuwamy kruszywa przez przemywanie kruszywa wodą. Zanieczyszczenia organiczne pochodzą z gnijących części roślinnych lub organizmów zwierzęcych i występują w piaskach, żwirach i pospółkach ko­palnych. Kurszywo wydobywane z małych potoków i rzek może mieć rów­nież zanieczyszczenia organiczne pochodzące z odprowadzanych ścieków, Zanieczyszczenia te zmniejszają wytrzymałość betonów, a zawarte w więk­szych ilościach powodują rozpadanie się betonu. Orientacyjne stwierdzenie zanieczyszczeń organicznych można przeprowadzić w sposób następujący. Do słoika o pojemności 1 litra wsypuje się do połowy jego wysokości bada­ne kruszywo i zalewa do pełna 3-procentowym roztworem ługu sodowego, mieszając dokładnie zawartość. Po 24 godzinach obserwujemy kolor cieczy; jeśli jest jaśniejszy od jasnożółtego, kruszywo nadaje się do użycia. Zanieczyszczenia chemiczne występują głównie w kruszywach pochodze­nia przemysłowego. Najbardziej szkodliwe są domieszki związków siarki w żużlach, możliwe do ustalenia tylko sposobem laboratoryjnym.