wnętrznej budynku, bo wówczas trudno będzie ją ogrzać. W ścianie muszą być umieszczone wywietrz­niki. Jak wynika z rysunku, ła­zienka została umieszczona tak, żeby przez wewnętrzny korytarz można było do niej wchodzić bez­pośrednio z pokoi sypialnych. Ta­ki układ jest najkorzystniejszy. Oczywiście, gdy łazienkę wygo­spodarowujemy w starym domu, trudno zastosować się do tego zale­cenia, lecz mimo wszystko na­leży się starać, by łazienka była możliwie w środku budynku bli­sko połączona z pokojami czy pokojem, w którym się śpi. Organizacja miejsca do zabawy i nauki dzieci w mieszkaniu Coraz częściej w mieszkaniach wiejskich widzi się wydzielone miejsca urządzone specjalnie dla dzieci. Dotyczy to w szczególno­ści stwarzania warunków do nau­ki. Niemniej często dziecko nie ma nawet w dużym domu swo­jego kąta, w którym mogłoby przechowywać przedmioty oso­biste, a także uczyć się, bawić przyjmować rówieśników. Szcze­gólnie drastyczna jest sytuacja, jeżeli chodzi o organizację miej­sca, w którym małe dziecko mo­głoby się bawić i trzymać swoje zabawki. Mogłoby się wydawać, że w wa­runkach wiejskich nie ma potrze­by specjalnie urządzać miejsca do zabawy dla dziecka, bo przecież dziecko ma możliwość bawienia się na zewnątrz domu i rzeczywiści! sporo czasu spędza na świeżym powietrzu bawiąc się z rówieśni­kami. A jednak niezbędne jest, chociażby ze względów wycho­wawczych, zorganizowanie w do­mu miejsca, w którym dziecko może się swobodnie bawić i prze­chowywać swoje przedmioty. Ba­wiąc się dziecko uczy się wielu rzeczy — ładu, poznawania bu­dowy przedmiotów, obchodzenia się z nimi, współżycia z innymi dziećmi. Trzeba jasno zdawać so­bie sprawę z tego, że dla prawi­dłowego rozwoju fizycznego i psy­chicznego niezbędne jest, by dzie­cko mogło wypróbować wszystkie swoje możliwości ruchowe i gło­sowe. Dziecko musi biegać, ska­kać, układać się w najróżniej­szych pozycjach, rozmontowywać zabawki, składać je na nowo. Współczesna nauka poświęca tym zagadnieniom sporo uwagi, narzu­cając przemysłowi produkcję o-kreślonych rodzajów zabewek, które mają kształcić dziecko, po­wodować, by jego umysł i zdolno- ści ruchowe (manualne) rozwija­ły się wszechstronnie. Z tych to powodów należy zor­ganizować w domu jakiś kącik, jeżeli nie cały pokój, dla dzieci. Dziecko przy zabawie kładzie się często na ziemi, a zatem w tym jego miejscu podłoga powinna być wyłożona miękką wykładziną. W braku innych możliwości może to być gruby koc czy też gąbka. W miejscu tym powinny znajdować się różnorodne zabawki, skrzy­neczki czy małe regały, na któ­rych można zabawki umieścić, stołeczki różnej wysokości lub z regulowaną wysokością a także niewielka tablica, na której dziec­ko może swobodnie kredami ry­sować swoje pierwsze wyobraże­nia o świecie. Wszystkie te przed­mioty muszą być dostosowane wy­miarami do wzrostu dziecka. Je­dnocześnie trzeba koniecznie w tym miejscu wyeliminować wszy­stkie niebezpieczne przedmioty, a więc ostro zakończone, łatwo tłu­kące się, a także zabezpieczyć gniazdka wtyczkowe. Należy dziecku pozostawić w jego miejscu swobodę przestawia­nia przedmiotów, budowania ze skrzynek różnych konstrukcji, ry­sowania. I wówczas można wy­magać, by nie kładło się na pod­łodze w kuchni, by nie rysowało po ścianach, by nie wyciągało rzeczy osób dorosłych i nie wy­cinało z sukni matki sukienek dla lalki. Jeżeli jest możliwość dania dzieciom oddzielnego pokoju, to wówczas pokój ten powinien być tak urządzony, by wydzielić w nim dwa rodzaje sprzętów, a to sprzęty na stałe umieszczone, jak: tapczaniki, szafy ubraniowe, sto­lik ze specjalnymi wycięciami, służący wygodnemu siedzeniu przy różnych czynnościach „spo­kojnych", a resztę pokoju prze­znaczyć na swobodne urządzenie miejsca zabawy. Należy bardzo przestrzegać zasady, że każde dziecko śpi oddzielnie, że posia­da własną pościel a także własne przedmioty. Dzieci nie powinny kłócić się między sobą tylko dla­tego, że na trójkę przypada tyl­ko jeden komplet kredek, a jedno­cześnie dzieci powinny mieć takie zabawki, które zmuszają do współ­pracy przy ich używaniu. Kupu­jąc zabawki dziecku, należy za­stanowić się nad tym, jakie ce­chy zachowania wyrabiać będzie używanie danych przedmiotów. Matka powinna doglądać dzieci i dlatego ważne jest, by miała ta­ką możliwość. Gdy brakuje miej­sca w mieszkaniu, kącik zabaw może być urządzony w kuchni (dobrze oddzielony od reszty urzą­dzeń kuchennych). Gdy tego miejsca jest trochę więcej, dobrze jest, by miejsce zabaw dzieci znaj­dowało się w pokoju blisko kuch­ni, tak żeby matka mogła przez otwarte drzwi popatrzyć na to, co maluchy robią.Drugim niezwykle ważnym miejscem niezbędnym w domu dla dzieci starszych jest miejsce nauki. Wymaga ono dużo lepszych warunków niż miejsce zabawy i jest właściwie takim samym „war­sztatem" pracy, jak inne opisa­ne poprzednio. Rządzą tu ścisłe zasady organizacji — a zatem umieszczenie przedmiotów „pod ręką", w kolejności, która ułatwia manipulowanie przedmiotami, do­bre oświetlenie itp. warunki. Bar­dzo niekorzystna jest taka sytua­cja, gdy dziecko ma swoje przed­mioty rozproszone po całym domu — gdzie indziej trzyma teczkę, w innym miejscu znajdują się książ­ki, zeszyty, pióra, ołówki, mapy, bruliony, papier rysunkowy itp. Jak należy organizować miejsca do nauki dziecka najlepiej obja­śniają Nie zawsze w mieszkaniu moż­na wydzielić cały pokój dla dzie­ci czy dobrze izolowane aku­stycznie miejsce nauki. Często dziecko musi uczyć się w kuchw pokoju wspólnym. Ale i wówczas należy zrobić wszy­stko, żeby chociaż formalnie oddzielić przestrzeń do nauki od innych miejsc w danym pomiesz­czeniu wielofunkcyjnym. Możli­wości takie istnieją zawsze; jest to albo sposób ustawienia mebli, który sugeruje wyłączność dane­go miejsca, albo zasłona z mate­riału, która co prawda nie tłumi głosu, lecz przynajmniej izoluje wizualnie miejsce dziecka. Nawet jeżeli dochodzą głosy czy hałasy, to przynajmniej optycznie kącik taki stanowi całość odrębną. Na koniec jeszcze jedna uwa­ga. Dziecko rośnie i wymaga większych płaszczyzn pracy, wyż­szych stołów, wyższych krzeseł. Należy zatem kupując lub robiąc samemu ten sprzęt zadbać o to, by były to sprzęty ruchome w tym sensie, żeby można było do­wolnie podwyższać meble a tak­że powiększać ich powierzchnię (odkładane deski, regulowana wy­sokość krzesła).